वसुबारस ज्याला गोवात्स द्वादशी असेही म्हटले जाते, हा दिवाळीच्या सणातील पहिला दिवस आहे. हिंदू संस्कृतीत या दिवसाला विशेष धार्मिक आणि कृषी महत्त्व आहे. हा दिवस गायी आणि वासराच्या पूजनासाठी ओळखला जातो, कारण गायीला “कमधेनू” म्हटले जाते — जी सर्व इच्छांची पूर्ती करते. महाराष्ट्रात विशेषतः या दिवसाला **”वसुबारस”** म्हणतात.
***
### वसुबारसचे धार्मिक महत्त्व
हिंदू धर्मात गाय ही पवित्र मानली जाते. ती केवळ पशू नसून “मातेसमान” मानली जाते. वसुबारस या दिवशी माता गाईचे वासरासह पूजन केले जाते. एवढेच नव्हे तर प्रत्येक घरात गायीसाठी कृतज्ञता व्यक्त केली जाते कारण ती दूध, दही, तूप, ताक, गोमूत्र, गोमय या पंचगव्यांद्वारे मानवाच्या जीवनात हित साधते.
या दिवशी **वसु** म्हणजे गोमाता आणि **बारस** म्हणजे बारावा दिवस (द्वादशी) म्हणून या दिवसाला “वसुबारस” असे नाव मिळाले आहे. काही ठिकाणी या दिवशी “गोवत्स द्वादशी” असेही संबोधले जाते.
***
### कथेचा संदर्भ
पौराणिक कथेनुसार, एकदा एक स्त्री आपल्या लहान मुलासाठी गाईचे दूध वापरते आणि त्यानंतर ती पाप लागल्याने दुःख भोगते. मग ब्राह्मण सांगतात की गोमातेचे पूजन करून प्रायश्चित्त घ्यावे. त्यानंतर तिच्या जीवनात सर्व सुख व समृद्धी परत येते. तेव्हापासून या दिवसाचे महत्त्व वाढले.
गोवत्स पूजनाने मानवाला पशुसंवर्धन, कृतज्ञता आणि करुणा यांचे शिक्षण मिळते. हा दिवस आपल्याला सांगतो की प्रकृती व प्राणी यांच्याशी सुसंवाद साधल्याशिवाय मानवाचे जीवन पूर्ण होऊ शकत नाही.
***
### पूजनाची पद्धत
वसुबारसच्या दिवशी सकाळी लवकर स्नान करून घर स्वच्छ केले जाते. त्या नंतर गाई-वासराला सुंदर सजवले जाते. गायीच्या अंगाला हळद-कुंकवाचे ठिपके लावले जातात. त्यांना हार, फुले व नवीन पट्टा घातला जातो.
नंतर “गोवत्स पूजन” केले जाते. पूजनामध्ये आरती, प्रसाद आणि नैवेद्याचा समावेश असतो. दूध, भात, तूप आणि गूळ यांचा नैवेद्य दिला जातो. स्त्रिया या दिवशी उपवास करतात आणि संध्याकाळी गोमातेचे दर्शन घेऊन आरती करून पूजा संपन्न करतात.
***
### सामाजिक आणि कृषी परंपरा
भारत एक कृषिप्रधान देश असल्याने गाईला कृषी संस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते. शेतकरी गाईकडून केवळ दूधच मिळवत नाही तर शेतीसाठी आवश्यक असलेले नैसर्गिक खत देखील मिळते. त्यामुळे वसुबारस हा शेतकऱ्यांसाठी एक प्रकारे “कृतज्ञतेचा दिवस” आहे.
गाईशिवाय भारतीय शेतीची कल्पनाच अशक्य आहे. गाईच्या पालनामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट राहते, तसेच या दिवसाने आपल्याला पर्यावरण-मैत्रीपूर्ण जीवनशैलीची आठवण करून दिली जाते.
***
### दिवाळीतील वसुबारसचे स्थान
वसुबारस हा दिवाळीचा आरंभ मानला जातो. या दिवसानंतर धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, आणि भाऊबीज हे कार्यक्रम येतात. दिवाळीचा आरंभ हा गोमातेच्या पूजनाने होत असल्याने हा सण म्हणजे समृद्धी आणि श्रद्धेचा संगम आहे.
वसुबारसद्वारे आपण दिवाळीची सुरूवात शुद्ध भावना आणि कृतज्ञतेने करतो. हे पूजन आपल्याला सांगते की धन, समृद्धी आणि शांततेचा खरा स्रोत म्हणजे आपल्याभोवतीचे निसर्गस्रोत आणि प्राणीमात्राशी असलेले आपले नाते.
***
### धार्मिक संदर्भातील सुविचार व सुभाषित
वसुबारसच्या दिवशी उच्चारले जाणारे काही संस्कृत सुभाषित पुढीलप्रमाणे आहेत:
– **“गावो विश्वस्य मातरः”** — म्हणजे गाई संपूर्ण विश्वाची माता आहेत.
– **“धन्याः स्म गावो येषां कृते सर्वं भवति यज्ञकर्म”** — म्हणजे ज्या गायींमुळे यज्ञकर्म सिद्ध होते त्या खरोखर धन्य आहेत.
– **“गोब्राह्मणेभ्यः शुभं भवतु”** — गाई आणि ब्राह्मण यांच्या कल्याणासाठी शुभ इच्छा ठेवावी.
ही सुभाषिते गोमातेचा आदर, तिच्यावरील प्रेम आणि ऋणनिर्देश व्यक्त करतात.
***
### आजच्या काळातील वसुबारस
आजच्या आधुनिक काळातही वसुबारसचे महत्त्व कमी झालेले नाही. शहरांमध्ये जरी प्रत्यक्ष गाईंचे पूजन करता येत नसले तरी लोक प्रतिकात्मक पूजन करतात. दूध-दुग्धजन्य पदार्थांची शुद्धता ओळखून आरोग्य आणि समृद्धीची प्रार्थना करतात. काही संस्था आणि शाळा या दिवशी “गो संरक्षण” विषयक उपक्रम राबवतात.
वसुबारस म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नाही, तर पर्यावरण, शेती, आणि संवेदनशील समाजाची जाणीवही आहे.
***
वसुबारस आपल्याला **कृतज्ञता, करुणा आणि पर्यावरणसुसंगत जीवनपद्धती** शिकवते. या दिवशी गायीस “माता” म्हणून वंदन करताना आपण तिच्या दुध, श्रम आणि सहकार्याबद्दल धन्यवाद व्यक्त करतो – हेच खरे या दिवसाचे सार आहे.