“ॐ धन्वन्तराये नमः।
श्री धन्वन्तरि देवता, वैद्यनाथ नमोऽस्तु ते।
आरोग्यं देहि मे नित्यं, आयुष्यं बलमेव च॥”
धनत्रयोदशी, ज्याला धनतेरस असेही म्हणतात, हा दीपावलीच्या सणाचा पहिला दिवस आहे आणि आरोग्य, संपत्ती व शुभत्व यांचा उत्सव मानला जातो [1][2].
### धनत्रयोदशीचा उगम आणि इतिहास
धनत्रयोदशीचा उगम *समुद्रमंथना*शी जोडलेला आहे. देव-दानवांच्या या मंथनातून परम वैद्य भगवान धन्वंतरी अमृत कलश हाती घेऊन प्रकट झाले, त्यामुळे या दिवसाला त्यांची जयंती मानली जाते [3][4]. धन म्हणजे संपत्ती आणि त्रयोदशी म्हणजे तेरावी तिथी; म्हणून याला धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस म्हणतात. या दिवशी माता लक्ष्मी, कुबेर आणि धन्वंतरी यांची एकत्र पूजा केली जाते [1][5].
### पूजा विधी आणि परंपरा
धनत्रयोदशीच्या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तात स्नान करून घर स्वच्छ केले जाते. चौरंगावर पिवळ्या वस्त्रावर स्वस्तिक काढून लक्ष्मी, कुबेर व धन्वंतरी यांच्या मूर्तींची स्थापना केली जाते. त्यांना जल, फुले, मिठाई आणि दीप अर्पण करून आरती केली जाते [1]. सायंकाळी *यमदीपदान* करणे हे अत्यंत शुभ मानले जाते. या वेळी १३ दिवे दक्षिण दिशेला लावले जातात, जे अकालमृत्यूपासून संरक्षण करण्याचे प्रतीक आहेत [3].
### धर्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
धनत्रयोदशी हे आरोग्य, आरोग्यसेवा व संपन्नतेचे प्रतीक आहे [4]. भगवान धन्वंतरी यांना आयुर्वेदाचे जनक मानले जाते, आणि या दिवशी त्यांची पूजा करून आरोग्याची कामना केली जाते. माता लक्ष्मी आणि कुबेराचा आशीर्वाद प्राप्त करून येत्या वर्षात आर्थिक स्थैर्य आणि भाग्यवृद्धीची अपेक्षा व्यक्त केली जाते [5][6].
### लोकप्रथा आणि श्रद्धा
या दिवशी नवीन वस्तू, विशेषतः सोनं-चांदी, भांडी किंवा नवीन साधनं खरेदी करणे शुभ मानले जाते [7]. ही खरेदी संपन्नतेचे आणि आयुष्यभर सुखाचे प्रतीक समजली जाते. अनेक घरांमध्ये या दिवशी घराच्या प्रवेशद्वारावर आणि तिजोरीजवळ दिव्यांची ओळ सजवली जाते ज्यामुळे नकारात्मकतेचा नाश होईल असा विश्वास आहे [1][2].
### धन्वंतरीचा आदर आणि आरोग्यस्मरण
भगवान धन्वंतरी हे सर्वच वैद्यांचे अधिपती व देवांचे वैद्य मानले जातात. ते विष्णूच्या अवतारांपैकी एक असून त्यांनी आयुर्वेदाची निर्मिती मानवकल्याणासाठी केली. त्यांच्या नम्र स्मरणाने रोगनिवारण, दीर्घायुष्य आणि निरोगी जीवन प्राप्त होते असा विश्वास केला जातो [8][9].
### सारांश
धनत्रयोदशी हा केवळ संपत्तीचा नव्हे, तर आरोग्य, दान आणि कल्याणाचा संदेश देणारा सण आहे. या दिवशी “आरोग्यं धनसंपदा” या भावनेने दैवी शक्तींचा सन्मान केला जातो, ज्यामुळे दीपावलीचा आरंभ शुभतेने होतो
 |